Umowa o pracę: co powinna zawierać i jakie prawa daje pracownikowi

Umowa o pracę określa nie tylko wysokość pensji. Z dokumentu powinny wynikać także rodzaj pracy, miejsce jej wykonywania, wymiar etatu oraz zasady rozpoczęcia zatrudnienia. Przed podpisaniem warto sprawdzić, czy wszystkie ustalenia z rozmowy rekrutacyjnej znalazły się w treści umowy.

Umowa o pracę – najważniejsze elementy

Umowa o pracę powinna wskazywać strony stosunku pracy, rodzaj umowy, datę jej zawarcia oraz warunki zatrudnienia i wynagrodzenia. W praktyce dokument powinien jasno odpowiadać na pytania: kto zatrudnia, jakie obowiązki ma pracownik, gdzie i kiedy będzie pracować oraz ile otrzyma za swoją pracę.

Najczęściej w umowie znajdują się:

Jeżeli wynagrodzenie składa się z kilku części, na przykład pensji zasadniczej i dodatku funkcyjnego, warto sprawdzić, czy zasady ich przyznawania są opisane w umowie albo w regulaminie wynagradzania.

Rodzaje umów o pracę

Kodeks pracy przewiduje umowę na okres próbny, umowę na czas określony oraz umowę na czas nieokreślony. Każdy rodzaj służy innemu celowi.

Umowa na okres próbny ma pozwolić obu stronom ocenić, czy współpraca jest odpowiednia. Jej długość powinna odpowiadać zasadom określonym w przepisach i zależy między innymi od tego, jaki rodzaj umowy ma być zawarty później.

Umowa na czas określony wskazuje końcową datę zatrudnienia albo okres, na jaki została zawarta. Przepisy ograniczają zarówno liczbę takich umów, jak i łączny czas ich trwania, choć przewidują wyjątki.

Umowa na czas nieokreślony nie ma z góry ustalonego terminu zakończenia. Nie oznacza jednak, że nie można jej wypowiedzieć. Okres wypowiedzenia zależy przede wszystkim od stażu pracy u danego pracodawcy.

Co pracodawca powinien przekazać pracownikowi

Sama umowa nie zawsze zawiera wszystkie informacje potrzebne pracownikowi. Pracodawca powinien przekazać także informacje o warunkach zatrudnienia, między innymi dotyczące norm i wymiaru czasu pracy, przerw, odpoczynku, zasad pracy w godzinach nadliczbowych oraz procedury rozwiązania stosunku pracy.

Zakres przekazywanych informacji może zależeć od systemu czasu pracy i organizacji pracy w danej firmie. Dlatego pracownik powinien zachować nie tylko podpisaną umowę, lecz także otrzymane załączniki, regulaminy i informacje dodatkowe.

Wynagrodzenie i inne składniki pensji

W umowie należy odróżnić wynagrodzenie brutto od kwoty wypłacanej na konto. Wynagrodzenie brutto jest podstawą do obliczenia między innymi składek i podatku. Kwota netto zależy od indywidualnej sytuacji pracownika, dlatego sama pensja „na rękę” nie powinna zastępować konkretnej kwoty brutto w dokumencie.

Przed podpisaniem sprawdź:

• wysokość wynagrodzenia zasadniczego;
• stałe i zmienne dodatki;
• zasady przyznawania premii;
• termin wypłaty;
• świadczenia pozapłacowe i warunki ich uzyskania;
• ewentualne potrącenia przewidziane w dokumentach.

Szczególnej ostrożności wymagają zapisy o premii uznaniowej. Sama nazwa nie przesądza jeszcze o tym, czy świadczenie jest gwarantowane. Znaczenie ma treść regulaminu lub umowy oraz sposób określenia warunków wypłaty.

Czas pracy, urlop i praca zdalna

Wymiar etatu powinien odpowiadać rzeczywistym ustaleniom. Praca na część etatu nie oznacza automatycznie zakazu wykonywania nadgodzin, ale zasady przekraczania ustalonego wymiaru powinny być jasne.

Pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę korzysta z uprawnień wynikających z prawa pracy, w tym z płatnego urlopu wypoczynkowego. Wymiar urlopu zależy między innymi od stażu urlopowego oraz poziomu wykształcenia uwzględnianego na zasadach określonych w przepisach.

Jeżeli praca ma być wykonywana zdalnie albo hybrydowo, warto sprawdzić:

Wypowiedzenie i rozwiązanie umowy

Umowę o pracę można rozwiązać między innymi za porozumieniem stron, przez wypowiedzenie albo bez wypowiedzenia w przypadkach przewidzianych prawem. Okres wypowiedzenia przy umowie na czas określony i nieokreślony jest związany ze stażem u danego pracodawcy.

Porozumienie stron wymaga zgody obu stron. Podpisanie takiego dokumentu może zakończyć zatrudnienie w terminie ustalonym przez pracownika i pracodawcę, dlatego przed podpisaniem trzeba sprawdzić datę ustania stosunku pracy oraz ewentualne dodatkowe postanowienia.

Pracodawca wypowiadający umowę powinien przestrzegać wymogów dotyczących formy, przyczyny wypowiedzenia w przypadkach wymaganych przepisami oraz pouczenia o prawie odwołania do sądu pracy. W razie wątpliwości pracownik może skorzystać z bezpłatnej porady Państwowej Inspekcji Pracy lub profesjonalnego doradcy.

Czerwone flagi przed podpisaniem

Niejasne zapisy nie zawsze oznaczają naruszenie prawa, ale powinny zostać wyjaśnione przed rozpoczęciem pracy. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy ustalenia ustne różnią się od dokumentu.

Warto poprosić o wyjaśnienie, gdy:

• nazwa stanowiska nie odpowiada zakresowi obowiązków;
• kwota wynagrodzenia jest niższa niż ustalona podczas rekrutacji;
• premia została wspomniana ustnie, ale nie ma informacji o jej zasadach;
• miejsce pracy opisano bardzo szeroko;
• umowa zawiera odesłania do nieudostępnionych regulaminów;
• dokument przewiduje obowiązki lub dyspozycyjność, o których wcześniej nie było mowy.

Nie należy podpisywać dokumentu, którego treści się nie rozumie. Można poprosić o kopię, czas na zapoznanie się z zapisami i wskazanie podstawy prawnej budzących wątpliwości postanowień.

Co sprawdzić po otrzymaniu umowy

Po podpisaniu dokumentu pracownik powinien zachować swój egzemplarz umowy oraz wszystkie załączniki. Dobrze jest również sprawdzić, czy dane pracodawcy są prawidłowe, a zgłoszenie do ubezpieczeń i wypłaty przebiegają zgodnie z ustaleniami.

Jeżeli warunki zatrudnienia nie zgadzają się z umową, najpierw warto zgłosić to pracodawcy w formie pozwalającej zachować ślad rozmowy. Przy poważniejszych problemach pomocne mogą być informacje publikowane przez Państwową Inspekcję Pracy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inne właściwe instytucje.

Przed podpisaniem umowy sprawdź przede wszystkim rodzaj zatrudnienia, wynagrodzenie brutto, wymiar czasu pracy, miejsce wykonywania obowiązków i datę rozpoczęcia pracy. Jeśli dokument odsyła do regulaminów, poproś o ich udostępnienie. Dzięki temu łatwiej ocenić, czy warunki zapisane na papierze odpowiadają temu, co faktycznie ustalono.