Umowa o pracę: co powinna zawierać i co sprawdzić przed podpisaniem

Umowa o pracę określa nie tylko stanowisko i wysokość pensji. Z dokumentu powinno wynikać, kto zatrudnia pracownika, gdzie i kiedy ma on wykonywać obowiązki, jaki jest wymiar etatu oraz jaki rodzaj umowy został zawarty. Przed podpisaniem warto sprawdzić także zasady wypłaty wynagrodzenia, okres zatrudnienia i warunki zakończenia współpracy.

Dokument nie może zastępować indywidualnej oceny prawnika lub Państwowej Inspekcji Pracy w spornej sprawie. Może jednak pomóc wychwycić niejasne albo niekorzystne zapisy.

Co powinna zawierać umowa o pracę

Umowa o pracę powinna być zawarta na piśmie. Jeżeli pracodawca nie zachowa formy pisemnej przed rozpoczęciem pracy, powinien potwierdzić pracownikowi na piśmie ustalenia dotyczące stron umowy, rodzaju umowy i jej warunków.

Podstawowe informacje, których należy szukać w dokumencie, przedstawia tabela:

W dokumencie powinien znaleźć się również dzień rozpoczęcia pracy. Jeżeli umowa jest zawierana na czas określony, trzeba sprawdzić datę jej zakończenia albo inne określenie okresu, na który została zawarta.

Rodzaje umów o pracę

Kodeks pracy przewiduje trzy podstawowe rodzaje umów o pracę:

• umowę na okres próbny,
• umowę na czas określony,
• umowę na czas nieokreślony.

Umowa na okres próbny służy przede wszystkim sprawdzeniu kwalifikacji pracownika i możliwości jego zatrudnienia przy określonej pracy. Jej długość jest ograniczona przepisami. W niektórych sytuacjach maksymalny okres próbny zależy od tego, na jak długo strony planują późniejsze zatrudnienie.

Umowa na czas określony wskazuje okres, przez który ma trwać zatrudnienie. Liczba i łączny czas takich umów z tym samym pracodawcą podlegają limitom wynikającym z Kodeksu pracy, z wyjątkami przewidzianymi w przepisach.

Umowa na czas nieokreślony nie ma z góry określonego terminu zakończenia. Może zostać rozwiązana między innymi za porozumieniem stron, za wypowiedzeniem albo bez wypowiedzenia w przypadkach wskazanych w prawie.

Etat, wynagrodzenie i czas pracy

Przed podpisaniem trzeba sprawdzić, czy dokument przewiduje pełny etat czy jego część. Wymiar czasu pracy wpływa między innymi na liczbę godzin, wynagrodzenie, urlop i sposób rozliczania nadgodzin.

Kwota wpisana do umowy powinna być jasna. Warto ustalić, czy chodzi o wynagrodzenie brutto, czy pracodawca podaje także przewidywaną kwotę netto. Wynagrodzenie brutto jest podstawą do obliczenia składek i podatku, dlatego kwota wypłacana na konto będzie niższa.

Niejasności mogą dotyczyć zmiennych składników pensji, takich jak premia, prowizja, dodatek funkcyjny lub dodatek za pracę w nocy. Należy sprawdzić:

• czy składnik jest gwarantowany, czy uzależniony od decyzji pracodawcy;
• jakie warunki trzeba spełnić, aby go otrzymać;
• kiedy następuje wypłata;
• czy zasady są opisane w umowie, regulaminie wynagradzania lub innych dokumentach.

Pracownik powinien otrzymać informację o warunkach zatrudnienia

Sama umowa nie zawsze zawiera wszystkie informacje, które pracodawca musi przekazać pracownikowi. Po zmianach przepisów pracodawca przekazuje również informacje między innymi o dobowej i tygodniowej normie czasu pracy, przerwach, odpoczynku, zasadach pracy w godzinach nadliczbowych, urlopie oraz procedurze rozwiązania stosunku pracy.

W praktyce warto poprosić o kopię umowy i dodatkowych informacji związanych z zatrudnieniem. Dokumenty firmowe mogą określać szczegóły organizacji pracy, ale nie mogą odbierać praw przyznanych pracownikowi przez przepisy.

Okres wypowiedzenia zależy od stażu

Przy umowie na czas określony i nieokreślony okres wypowiedzenia zależy przede wszystkim od okresu zatrudnienia u danego pracodawcy. Co do zasady wynosi:

Dla umowy na okres próbny obowiązują odrębne, krótsze terminy zależne od długości okresu próbnego. Okres wypowiedzenia może być dłuższy, jeżeli przepisy przewidują dla pracownika korzystniejsze rozwiązanie. Przy sporze o prawidłowy termin warto sprawdzić aktualne brzmienie Kodeksu pracy albo skonsultować się z Państwową Inspekcją Pracy.

Umowa o pracę a umowa zlecenia

Umowa zlecenia jest umową cywilnoprawną, a nie stosunkiem pracy. Zwykle większe znaczenie ma w niej wykonanie uzgodnionych czynności niż podporządkowanie organizacji pracy pracodawcy. Nie daje automatycznie takich samych uprawnień jak etat, na przykład ustawowego urlopu wypoczynkowego czy ochrony związanej z rozwiązaniem umowy o pracę.

O tym, jaki charakter ma współpraca, nie decyduje wyłącznie nazwa dokumentu. Jeżeli praca jest wykonywana osobiście, w sposób ciągły, w określonym miejscu i czasie oraz pod kierownictwem drugiej strony, może mieć cechy stosunku pracy. Zastąpienie etatu umową cywilnoprawną w takich warunkach może naruszać przepisy.

Na co zwrócić uwagę przed podpisaniem

Przed złożeniem podpisu warto przejść przez krótką listę kontrolną:

• porównać stanowisko i obowiązki z ofertą pracy oraz ustaleniami rekrutacyjnymi;
• sprawdzić rodzaj umowy, datę rozpoczęcia i ewentualną datę zakończenia;
• potwierdzić wymiar etatu, miejsce pracy i zasady pracy zdalnej;
• przeliczyć wynagrodzenie brutto oraz sprawdzić zmienne składniki pensji;
• przeczytać zapisy o zakazie konkurencji, poufności i odpowiedzialności materialnej;
• upewnić się, jakie dokumenty i regulaminy stanowią część warunków zatrudnienia;
• zachować podpisaną kopię umowy i przekazanych informacji.

Nie trzeba podpisywać dokumentu natychmiast, jeżeli zawiera niezrozumiałe postanowienia. Można poprosić o wyjaśnienie, zaproponować zmianę ustaleń albo skonsultować treść z prawnikiem, związkiem zawodowym lub Państwową Inspekcją Pracy. Szczególną ostrożność warto zachować wtedy, gdy rzeczywiste obowiązki różnią się od opisu stanowiska, wynagrodzenie jest zależne od niejasnych kryteriów albo pracodawca odmawia wydania kopii dokumentu.