Zwolnienie grupowe – zasady, okres wypowiedzenia i prawa pracownika

Utrata pracy w trybie zwolnienia grupowego to sytuacja, która może spotkać pracowników niezależnie od branży. W polskim prawie nie jest to zwykłe wypowiedzenie umowy – obowiązują tu szczególne przepisy ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. W artykule wyjaśniamy, od ilu osób zwolnienie uznaje się za grupowe, jakie są okresy wypowiedzenia, komu przysługuje odprawa i ile wynosi, a także jakie obowiązki ma pracodawca wobec urzędu pracy i związków zawodowych.

Kiedy zwolnienie jest grupowe – progi zatrudnienia

Nie każde zwolnienie kilku osób naraz jest automatycznie zwolnieniem grupowym w rozumieniu ustawy. Kluczowe znaczenie ma liczba pracowników zatrudnionych w zakładzie pracy oraz liczba osób zwalnianych w okresie 30 dni.

Jeśli pracodawca spełnia powyższe kryteria, ma obowiązek przeprowadzić procedurę zwolnień grupowych zgodnie z ustawą. W przeciwnym razie rozwiązanie umów może być kwestionowane przez sąd pracy jako niezgodne z prawem.

Warto dodać, że do progów wlicza się również pracowników, którzy rozwiązali umowę za porozumieniem stron z inicjatywy pracodawcy, jeśli przyczyną były te same okoliczności dotyczące zakładu pracy.

Obowiązki pracodawcy przed zwolnieniem grupowym

Pracodawca, który planuje zwolnienie grupowe, musi spełnić kilka warunków formalnych jeszcze przed wręczeniem wypowiedzeń. Pierwszym krokiem jest konsultacja z zakładowymi organizacjami związkowymi. Jeżeli w firmie działają związki zawodowe, pracodawca ma obowiązek przekazać im na piśmie informacje dotyczące:

• przyczyn planowanego zwolnienia grupowego,
• liczby zatrudnionych i przewidywanej liczby zwalnianych,
• grup zawodowych, których dotknie zwolnienie,
• okresu, w ciągu którego nastąpi rozwiązanie umów,
• propozycji kryteriów doboru pracowników do zwolnienia,
• kolejności rozwiązywania umów,
• propozycji sposobu wypłaty odpraw.

Związki zawodowe mają 14 dni na przedstawienie swojego stanowiska. Pracodawca musi je rozpatrzyć, choć ostateczna decyzja należy do niego. Brak konsultacji może sprawić, że wypowiedzenia będą bezskuteczne.

Następnie pracodawca zawiadamia powiatowy urząd pracy o planowanym zwolnieniu grupowym. Należy to zrobić co najmniej 30 dni przed pierwszym wypowiedzeniem. W zawiadomieniu podaje się przyczyny, liczbę zwalnianych oraz informacje o podjętych działaniach w celu znalezienia nowego zatrudnienia dla pracowników.

Okres wypowiedzenia przy zwolnieniu grupowym

Przy zwolnieniu grupowym obowiązują standardowe okresy wypowiedzenia wynikające z Kodeksu pracy, uzależnione od stażu pracy w danej firmie. Ustawa o zwolnieniach grupowych nie skraca ani nie wydłuża tych terminów.

Pracodawca może skrócić okres wypowiedzenia do minimalnego ustawowego wymiaru – 1 miesiąca – ale tylko wtedy, gdy zwolnienie grupowe jest ogłoszone i wypłaci pracownikowi odszkodowanie za pozostałą część okresu. Odszkodowanie odpowiada wysokości wynagrodzenia za czas, o który okres został skrócony.

W praktyce oznacza to, że pracownik z 10-letnim stażem może otrzymać wypowiedzenie z 3-miesięcznym okresem albo – za zgodą lub decyzją pracodawcy – krótszy okres z ekwiwalentem.

Odprawa pieniężna – komu przysługuje i ile wynosi

Odprawa z tytułu zwolnienia grupowego przysługuje każdemu pracownikowi, który traci pracę wyłącznie z przyczyn niedotyczących jego osoby, o ile pracodawca zatrudnia co najmniej 20 osób. Wysokość odprawy zależy od stażu pracy u danego pracodawcy.

Odprawa nie może jednak przekroczyć kwoty 15-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę (stan na 2025 rok: 15 × 4666 zł = 69 990 zł). Górny limit obowiązuje niezależnie od wysokości pensji pracownika.

Ważne: odprawa przysługuje również pracownikom zatrudnionym na czas określony, a także tym, którzy rozwiązali umowę za porozumieniem stron z inicjatywy pracodawcy, jeśli faktyczną przyczyną były okoliczności leżące po stronie firmy.

Kto nie podlega zwolnieniu grupowemu

Ustawa chroni niektóre grupy pracowników przed wypowiedzeniem w trybie zwolnienia grupowego. Pracodawca nie może wręczyć wypowiedzenia:

• pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet, 65 dla mężczyzn) – jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z tego tytułu,
• członkom zarządu zakładowej organizacji związkowej – w czasie trwania kadencji,
• pracownikom będącym społecznymi inspektorami pracy,
• pracownikom korzystającym z urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego, ojcowskiego lub wychowawczego.

Ochrona przed zwolnieniem grupowym nie oznacza jednak całkowitej odporności na utratę pracy. Pracodawca może rozwiązać umowę z takim pracownikiem w trybie indywidualnym, ale tylko wtedy, gdy zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające wypowiedzenie (np. likwidacja całego stanowiska pracy) i po uzyskaniu zgody związku zawodowego.

Kryteria doboru pracowników do zwolnienia

Pracodawca ma obowiązek określić kryteria, według których wybiera osoby do zwolnienia grupowego. Powinny być one obiektywne, niedyskryminujące i znane pracownikom. Najczęściej stosowane kryteria to:

• staż pracy w firmie,
• kwalifikacje i wykształcenie,
• wyniki ocen pracowniczych,
• przydatność na danym stanowisku,
• liczba nieobecności usprawiedliwionych.

Sądy pracy wielokrotnie podkreślały, że kryteria muszą być transparentne i możliwe do zweryfikowania. Subiektywne oceny przełożonych lub kryteria oparte na wieku, płci czy przynależności związkowej mogą być podstawą do skutecznego odwołania.

Zwolnienie grupowe a indywidualne – różnice w praktyce

Choć obie formy rozwiązania umowy prowadzą do utraty pracy, różnią się procedurą i uprawnieniami pracownika.

Pracownik zwalniany w trybie indywidualnym z przyczyn niedotyczących pracownika również ma prawo do odprawy, ale tylko wtedy, gdy pracodawca zatrudnia co najmniej 20 osób. Wysokość odprawy jest taka sama jak przy zwolnieniu grupowym.

Co zrobić po otrzymaniu wypowiedzenia w trybie grupowym

Otrzymanie wypowiedzenia w ramach zwolnienia grupowego nie oznacza, że pracownik nie ma żadnych możliwości działania. Przede wszystkim warto:

Sprawdzić, czy pracodawca przeprowadził konsultacje ze związkami zawodowymi – brak konsultacji może być podstawą do odwołania.
2. Zweryfikować, czy kryteria doboru były obiektywne i niedyskryminujące.
3. Sprawdzić, czy odprawa została wyliczona prawidłowo – w razie wątpliwości można skontaktować się z Państwową Inspekcją Pracy.
4. Złożyć wniosek o wydanie świadectwa pracy w terminie – pracodawca ma obowiązek wydać je w ciągu 7 dni od rozwiązania umowy.
5. Zarejestrować się w powiatowym urzędzie pracy jako osoba bezrobotna – pozwala to na uzyskanie statusu bezrobotnego i ewentualnego zasiłku.
6. Sprawdzić, czy przysługuje prawo do zasiłku dla bezrobotnych – okres zatrudnienia i przyczyna utraty pracy mają tu znaczenie.

Zwolnienie grupowe a umowa na czas określony

Pracownicy zatrudnieni na czas określony podlegają tej samej ochronie co pracownicy etatowi na czas nieokreślony. Oznacza to, że:

• mogą zostać objęci zwolnieniem grupowym,
• przysługuje im odprawa pieniężna według tych samych zasad,
• okres wypowiedzenia dla umowy na czas określony wynosi 2 tygodnie, chyba że strony ustaliły dłuższy termin.

W praktyce pracodawcy często decydują się nie przedłużać umów terminowych zamiast przeprowadzać zwolnienie grupowe. Należy jednak pamiętać, że jeśli przyczyną nieprzedłużenia są okoliczności leżące po stronie firmy, a liczba osób, których umowy wygasają, przekracza progi ustawowe, sąd może uznać to za obejście przepisów o zwolnieniach grupowych.

Prawa pracownika w trakcie okresu wypowiedzenia

W okresie wypowiedzenia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia i wszystkich innych świadczeń wynikających z umowy. Pracodawca nie może jednostronnie obniżyć pensji ani zmienić warunków pracy na niekorzyść pracownika.

Pracownik ma również prawo do zwolnienia z części dnia pracy w celu poszukiwania nowego zatrudnienia – w wymiarze 2 dni roboczych w okresie wypowiedzenia, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Jest to uprawnienie, z którego warto skorzystać, szczególnie gdy rynek pracy jest konkurencyjny.

Podsumowanie – najważniejsze informacje

Zwolnienie grupowe to procedura ściśle uregulowana prawnie. Pracodawca musi spełnić szereg obowiązków informacyjnych i konsultacyjnych, a pracownikowi przysługuje odprawa pieniężna uzależniona od stażu pracy. Przed podpisaniem jakiegokolwiek porozumienia warto skonsultować się z prawnikiem lub działem kadr, aby upewnić się, że wszystkie należności zostały prawidłowo wyliczone.

Dodatkowe informacje można uzyskać w Państwowej Inspekcji Pracy (www.pip.gov.pl) oraz w powiatowym urzędzie pracy właściwym dla miejsca zatrudnienia.