Demokracja w odwrocie. USA z najgorszym wynikiem od 50 lat, Polska idzie pod prąd

Globalny kryzys demokracji nie słabnie. Z najnowszego raportu sztokholmskiego instytutu International IDEA wynika, że rok 2025 był jedenastym z rzędu, w którym sytuacja w większości krajów uległa pogorszeniu. Najbardziej dramatyczny spadek zanotowano w Stanach Zjednoczonych, gdzie blisko połowa z 30 monitorowanych wskaźników znalazła się na najniższym poziomie od 1975 roku. Na tym tle wyraźnie pozytywnie wyróżnia się Polska, która – obok Bangladeszu, Nepalu, Sri Lanki i Syrii – znalazła się w gronie państw odnotowujących poprawę.

Najważniejsze fakty

USA na historycznym minusie

Raport International IDEA, zaprezentowany w Sztokholmie przez dyrektora Kevina Casasa-Zamorę, nie pozostawia złudzeń co do stanu amerykańskiej demokracji. W USA spadki dotknęły kluczowych obszarów: dostępu do wymiaru sprawiedliwości, niezależności ekonomicznej, równości ekonomicznej, skuteczności parlamentu, wolności słowa oraz wolności prasy. Jest to najgorszy wynik od momentu rozpoczęcia gromadzenia danych przez organizację w 1975 roku.

– Więcej demokracji na świecie, to więcej pokoju – podkreślił Casas-Zamora podczas prezentacji raportu. Jego słowa stanowią wyraźny kontrast wobec trendów obserwowanych w USA, gdzie pogłębiająca się polaryzacja i spadek zaufania do instytucji publicznych stały się trwałymi problemami.

Praworządność największym wyzwaniem

Na świecie najbardziej ucierpiała praworządność. Aż 71 państw (41 proc. spośród 173 analizowanych krajów) znalazło się w grupie o najniższych wynikach w tej kategorii. W ciągu ostatniego roku szczególnie pogorszyła się niezależność sądownictwa. Wolność prasy spadła w 23 proc. państw, a dostęp do sądownictwa pogłębił się w 18 proc. krajów.

Względnie lepiej wypada kategoria reprezentatywności, czyli przeprowadzania wyborów i nadzoru parlamentarnego, choć i tutaj w ostatnich pięciu latach utrzymuje się trend negatywny. To pokazuje, że problem nie dotyczy jedynie pojedynczych instytucji, ale ma charakter systemowy.

Polska – pozytywny wyjątek w Europie

Europa pozostaje regionem o najlepszych wynikach w zakresie funkcjonowania demokracji. W tym kontekście Polska i Czechy zostały wskazane jako kraje, które poprawiły się w sferze sprawowania władzy i odpowiedzialności instytucjonalnej. Autorzy raportu podkreślają, że do demokratycznej odnowy w Polsce przyczyniła się mobilizacja społeczna i aktywność społeczeństwa obywatelskiego.

To ważny sygnał dla polskich czytelników. W przeciwieństwie do wielu państw regionu, w tym Rosji, Gruzji i Słowacji, które odnotowały spadki, Polska idzie pod prąd globalnym trendom. Oznacza to, że zaangażowanie obywateli i działalność organizacji pozarządowych przynoszą wymierne efekty w postaci lepszych wskaźników demokratycznych.

Regionalne zróżnicowanie i wnioski

Sytuacja w poszczególnych regionach świata jest mocno zróżnicowana. W Afryce i Azji Zachodniej odnotowano więcej przypadków pogorszenia demokracji niż poprawy. Szczególnie niepokojąca jest sytuacja w Afryce Zachodniej, gdzie demokrację osłabiają rządy wojskowe. W obu Amerykach, poza Stanami Zjednoczonymi, sytuacja pozostaje stabilna, choć wyzwaniem są polaryzacja, dezinformacja oraz spadające zaufanie do instytucji publicznych.

Z kolei w krajach Azji i Pacyfiku, poza Afganistanem i Mjanmą, widać więcej oznak poprawy, za co odpowiada głównie demokratyzacja Bangladeszu i Sri Lanki. To pokazuje, że nawet w trudnych warunkach możliwa jest pozytywna zmiana.

Apel o priorytetowe traktowanie demokracji

Jednym z kluczowych wniosków raportu jest apel, aby rządy traktowały wspieranie demokracji jako priorytet w zakresie bezpieczeństwa narodowego. Autorzy podkreślają, że nawet niewielkie inwestycje we wspieranie demokracji mogą przynieść znaczące korzyści dla pokoju i jakości rządzenia, a ich koszt jest niższy niż w przypadku interwencji wojskowych.

Podczas debaty w sztokholmskiej siedzibie International IDEA dr Robert Egnell ze Szwedzkiej Akademii Obronnej zwrócił jednak uwagę na pewne ograniczenia. – Fundusze dla organizacji pozarządowych w Rosji nie zatrzymają bomb w Ukrainie – podsumował Egnell, odnosząc się do światowego trendu ograniczania pomocy rozwojowej, który dotknął także Szwecję. To ważne zastrzeżenie, które pokazuje, że wspieranie demokracji nie może być traktowane jako zamiennik dla innych form bezpieczeństwa, ale jako ich uzupełnienie.

Dla polskich czytelników raport International IDEA to zarówno powód do umiarkowanego optymizmu, jak i przestroga. Poprawa pozycji Polski pokazuje, że aktywność obywatelska ma znaczenie, ale globalne trendy wciąż są niekorzystne. Warto śledzić kolejne edycje raportu, aby sprawdzić, czy pozytywna zmiana w naszym kraju utrzyma się w dłuższej perspektywie.

Źródło: Bankier.pl – Wiadomości, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Demokracja-w-odwrocie-USA-z-najgorszym-wynikiem-od-50-lat-Polska-idzie-pod-prad-9197575.html